یادداشت از عاطفه علیان

در گفت‌وگوی ویژه خبری اخیر با حضور رئیس ایمیدرو، معاون اکتشاف سازمان زمین‌شناسی و دبیر انجمن سنگ‌آهن، بار دیگر معدن به‌عنوان «موتور دوم اقتصاد» معرفی شد. اما پرسش اصلی این است: آیا واقعاً این بخش می‌تواند نقشی مشابه نفت ایفا کند، یا باز هم با وعده‌ها و شعارهای تکراری روبه‌رو هستیم؟

ذخایر عظیم؛ سرمایه‌ای که روی کاغذ مانده

ایران در ذخایر معدنی جایگاهی قابل‌توجه دارد؛ رتبه پنجم در مس، ششم در روی و نهم در سنگ‌آهن. پروژه‌هایی به ارزش میلیاردها دلار هم معرفی شده و حتی وعده واگذاری معادن بزرگ طلا و سنگ‌آهن به سرمایه‌گذاران داده شد. با این حال، تجربه نشان داده فاصله میان «اعلام» و «تحقق» در بخش معدن بسیار زیاد است. بسیاری از این پروژه‌ها یا نیمه‌تمام رها می‌شوند یا بازده اقتصادی محدودی دارند.

اکتشاف؛ پاشنه آشیل معدن ایران

یکی از نکات کلیدی در این میزگرد، سخنان معاون اکتشاف بود: عمق متوسط حفاری در ایران تنها ۱۵ متر است؛ در حالی که استاندارد جهانی حدود ۳۰۰ متر است. این یعنی هنوز حتی سطح زمین هم جدی کاویده نشده است. کشف ذخایر جدید و ارتقای رتبه ایران در مس خبر خوبی است، اما بدون فناوری‌های نوین و سرمایه‌گذاری پایدار، این ذخایر تنها در آمارها ارزشمند خواهند بود.

حکمرانی جزیره‌ای؛ مانعی جدی‌تر از کمبود سرمایه

هم آقاجانلو و هم مولابیگی بر ناکارآمدی نظام حکمرانی تأکید داشتند. حقوق دولتی معادن اغلب صرف هزینه‌های جاری می‌شود نه توسعه زیرساخت‌ها. نهادهای متعدد و گاه متعارض هم مدیریت این بخش را به یک پازل بی‌انتها تبدیل کرده‌اند. نتیجه آنکه سرمایه‌گذار، چه داخلی و چه خارجی، با ریسک‌های بالا و آینده‌ای مبهم روبه‌روست.

زیرساخت، انرژی و ماشین‌آلات فرسوده

اگرچه صنایع معدنی بخشی از برق مصرفی خود را تولید می‌کنند، اما چالش‌های بزرگ‌تری پابرجاست: شبکه‌های حمل‌ونقل ناکافی، ناوگان فرسوده ماشین‌آلات و بحران آب در بسیاری از مناطق معدنی. همه این‌ها سبب می‌شود هزینه تولید بالا برود و رقابت‌پذیری ایران در بازار جهانی کاهش یابد.

معدن، جایگزین نفت یا مکمل توسعه؟

مقایسه معدن با نفت بیشتر جنبه تبلیغاتی دارد تا واقعیت اقتصادی. سهم معدن از تولید ناخالص داخلی کمتر از سه درصد است و رسیدن به جایگاه نفت در کوتاه‌مدت و حتی میان‌مدت غیرممکن است. با این حال، اگر سیاست‌گذاران به‌جای خام‌فروشی به توسعه صنایع پایین‌دستی، فرآوری و صادرات محصولات با ارزش افزوده بالا فکر کنند، معدن می‌تواند به مکملی مهم برای اقتصاد ایران تبدیل شود.

جمع‌بندی

معدن ایران میان دو مسیر قرار دارد: یا همچنان در چرخه وعده‌ها و مدیریت جزیره‌ای گرفتار می‌ماند، یا با اصلاح حکمرانی، جذب سرمایه و به‌کارگیری فناوری‌های نوین، به یکی از پایه‌های توسعه اقتصادی بدل می‌شود. پرسش اینجاست که کدام مسیر انتخاب خواهد شد؛ شعاری دیگر، یا تحولی واقعی؟