یادداشت از مهرداد احمدی

کارشناس ارشد معادن و صنایع معدنی

ایران به‌عنوان یکی از بزرگ‌ترین تولیدکنندگان آهن‌اسفنجی جهان، هر ساله میلیون‌ها تن از این محصول را روانه بازارهای خارجی می‌کند؛ مسیری که در ظاهر گامی فراتر از صادرات سنگ‌آهن است، اما در عمل تفاوت چندانی با خام‌فروشی سنتی ندارد. پشت اعداد چشمگیر تولید، واقعیتی نهفته است: سهم اصلی ارزش افزوده همچنان نصیب کشورهای خریدار می‌شود و اقتصاد ملی از سود و اشتغال پایدار محروم می‌ماند.

خام‌فروشی در ایران دیگر به صادرات سنگ‌آهن خام محدود نیست و چهره تازه‌ای پیدا کرده است. گسترش تولید آهن‌اسفنجی، این محصول میانی زنجیره فولاد، به کشور موقعیتی داده که از نظر حجم تولید در میان قدرت‌های بزرگ جهانی قرار گیرد، اما این موفقیت کمی، معادل جهشی کیفی در توسعه صنعت فولاد نبوده است. آمارهای اخیر نشان می‌دهد که با وجود رشد تولید، بخش بزرگی از صادرات ایران همچنان در قالب آهن‌اسفنجی و بریکت انجام می‌شود؛ محصولاتی که ارزش دلاری محدودی دارند و بخش مهمی از سود واقعی زنجیره فولاد را به خریداران خارجی واگذار می‌کنند.

این همان روندی است که کارشناسان آن را «خام‌فروشی مدرن» می‌نامند. در حالی که کشورهای پیشرو در حال حرکت به سمت تولید فولاد سبز و محصولات نهایی با ارزش افزوده بالا هستند، ایران درگیر فروش محصولاتی نیمه‌تمام باقی مانده است. موافقان صادرات می‌گویند فشار تحریم‌ها و نیاز فوری به ارزآوری، مجالی برای تکمیل زنجیره تولید نمی‌گذارد و نبود زیرساخت کافی مصرف داخلی را محدود کرده است. در مقابل، مخالفان تأکید دارند که ادامه این مسیر به معنای از دست دادن فرصت‌های شغلی، عقب‌ماندن از رقابت جهانی و تداوم وابستگی به بازارهای پرنوسان خواهد بود.

چرایی رواج خام‌فروشی مدرن روشن است: واحدهای تولید آهن‌اسفنجی سرمایه‌گذاری و زمان کمتری می‌خواهند، صادرات آن در شرایط تحریم آسان‌تر است و توسعه صنایع پایین‌دستی با چالش‌های زیرساختی جدی در حوزه انرژی، حمل‌ونقل و فناوری روبه‌روست. با این حال، اگر سیاست‌گذاران به دنبال عبور از این چرخه باشند، باید به سمت سیاست‌های حمایتی برای تولید فولاد نهایی، سرمایه‌گذاری در زیرساخت‌های کلیدی، مشروط کردن صادرات محصولات میانی به مازاد مصرف داخلی و جذب فناوری‌های پیشرفته حرکت کنند.

آنچه امروز در قالب صادرات آهن‌اسفنجی رخ می‌دهد، بیش از آنکه نشانه توسعه صنعتی باشد، پوششی تازه برای همان خام‌فروشی سنتی است. ایران اگر بخواهد جایگاه خود را در صنعت جهانی فولاد تثبیت کند، ناگزیر است از نیمه‌راه عبور کند و به تولید محصولات نهایی با ارزش افزوده بالا برسد؛ در غیر این صورت، سهم اصلی سود و اشتغال همچنان به جیب دیگران خواهد رفت.