نویدصنعت نیوز_ تنگه هرمز را معمولاً به‌عنوان یکی از مهم‌ترین گلوگاه‌های انرژی جهان می‌شناسند؛ اما فهم دقیق جایگاه این آبراه بدون توجه به مفهوم هیدروپلیتیک ممکن نیست. هیدروپلیتیک دانشی میان‌رشته‌ای است که از پیوند مهندسی منابع آب و علوم سیاسی شکل گرفته و تلاش می‌کند نشان دهد آب فقط یک منبع طبیعی برای حیات نیست، بلکه می‌تواند به ابزار قدرت و اعمال نفوذ سیاسی تبدیل شود.

با این نگاه، تنگه هرمز صرفاً یک مسیر دریایی میان خلیج فارس و آب‌های آزاد نیست؛ بلکه به تعبیر دقیق‌تر به یک «گره قدرت» تبدیل شده است. گرهی که هر میزان اثرگذاری بر آن، به معنای اثرگذاری بر مجموعه‌ای از متغیرهای مهم جهانی است: قیمت انرژی، تجارت بین‌المللی، بیمه دریایی، امنیت غذایی و حتی تصمیمات سیاسی دولت‌ها. به همین دلیل، یکی از مهم‌ترین وجوه رقابت میان ایران و آمریکا در این منطقه، میزان توانایی هر طرف برای اثرگذاری بر این گره راهبردی است.

در چارچوب هیدروپلیتیک، مناقشه بر سر آب یا مسیرهای آبی صرفاً یک اختلاف جغرافیایی نیست؛ بلکه اغلب به مسئله «کنترل دسترسی» تبدیل می‌شود. در بسیاری از منازعات آبی جهان، کشور بالادست با ساخت سد یا مدیریت جریان آب می‌تواند دسترسی کشور پایین‌دست را محدود کند و همین مسئله به منشأ تنش سیاسی تبدیل می‌شود. نمونه مشهور آن، اختلاف میان اتیوپی و مصر بر سر رود نیل است؛ جایی که کنترل منبع آب به ابزار قدرت ژئوپلیتیکی تبدیل شده است.

در تنگه هرمز نیز همین منطق، اما در قالبی متفاوت، دیده می‌شود. موضوع اصلی در اینجا مصرف آب نیست، بلکه کنترل ناوبری و جریان عبور و مرور دریایی است. به بیان دیگر، «موضوع مناقشه» ناوبری است، «محدوده مناقشه» حوزه هیدروپلیتیکی تنگه هرمز، و «ریشه مناقشه» همان درک آب به‌عنوان ابزار قدرت است.

از سوی دیگر، نگاه ایران به تنگه هرمز صرفاً محدود به مدیریت عبور و مرور نیست. در این چارچوب، هرمز بخشی از معماری بازدارندگی و دکترین امنیتی کشور تلقی می‌شود. هدف این رویکرد ایجاد نوعی وابستگی راهبردی به این آبراه است؛ وابستگی‌ای که بتواند در برابر فشارهای سیاسی و امنیتی، قدرت چانه‌زنی بیشتری ایجاد کند. در همین راستا، در سخنان رهبر جمهوری اسلامی نیز بر شکل‌گیری نظمی مدیریتی در منطقه و در تنگه هرمز تأکید شده است؛ نظمی که مدیریت امنیت آن را به کشورهای منطقه پیوند می‌دهد.

در چنین چارچوبی، هرچه فشارها بر ایران در حوزه خشکی افزایش یابد، ارزش ژئوپلیتیکی و هیدروپلیتیکی تنگه هرمز نیز بیشتر برجسته می‌شود و این آبراه می‌تواند به ابزاری برای اثرگذاری بر سیاست‌های طرف‌های مقابل تبدیل شود.

در تحلیل‌های جدید هیدروپلیتیک، امنیت منطقه‌ای اغلب در قالب مفهوم «نکسوس» (Nexus) توضیح داده می‌شود؛ مفهومی که بر پیوند سه حوزه آب، انرژی و غذا تأکید دارد. بر اساس این نگاه، مدیریت مناقشه‌های آینده بدون توجه همزمان به این سه حوزه ممکن نیست. در مورد تنگه هرمز نیز همین پیوند قابل مشاهده است: مسیری که هم شاهراه انرژی است، هم بر تجارت و تأمین کالا اثر می‌گذارد و هم به‌طور غیرمستقیم بر امنیت غذایی و اقتصادی کشورها تأثیر می‌گذارد.

بر این اساس، تنگه هرمز را باید فراتر از یک گذرگاه جغرافیایی دید. این آبراه در حال تبدیل شدن به محور شکل‌گیری یک نظم امنیتی جدید در منطقه است؛ نظمی که در آن مدیریت دسترسی، ناوبری و وابستگی‌های متقابل می‌تواند توازن قدرت را تعیین کند. از همین رو، مناقشه بر سر هرمز در واقع مناقشه‌ای بر سر مدیریت جریان قدرت در یکی از حساس‌ترین شریان‌های جهان است.