نویدصنعت نیوز- با وجود ثبت صدها تحریم نفتی جدید از سوی آمریکا و هدف‌گیری مستقیم شبکه فروش و پالایشگاه‌های چینی، روند کلی صادرات نفت ایران—طبق داده‌های غیررسمی بازار—کاهش محسوسی نشان نمی‌دهد. این وضعیت یک تغییر مهم را نشان می‌دهد: تحریم‌ها از ابزار «قطع جریان» به ابزار «افزایش هزینه و پیچیده‌سازی مسیر» تبدیل شده‌اند، بی‌آنکه بتوانند جریان اصلی را متوقف کنند.

افزایش تعداد تحریم‌ها در دوره اخیر، در ظاهر نشانه تشدید فشار اقتصادی است؛ اما در عمل، اثرگذاری آن دیگر با سال‌های ابتدایی «فشار حداکثری» قابل مقایسه نیست. مسئله اصلی اینجاست که ساختار تجارت نفت ایران در این سال‌ها تغییر ماهیت داده و با مدل جدیدی از بقا در اقتصاد تحریمی سازگار شده است.

در گام اول، باید به یک واقعیت توجه کرد: بازار نفت ایران دیگر یک بازار رسمی و شفاف با مسیرهای مستقیم فروش نیست. بخش مهمی از صادرات اکنون از طریق شبکه‌های واسطه‌ای، تخفیف‌های قیمتی، انتقال‌های چندلایه و مسیرهای غیرمستقیم انجام می‌شود. این تغییر ساختار باعث شده تحریم‌ها به جای «مسدود کردن جریان»، صرفاً هزینه و پیچیدگی را افزایش دهند.

در گام دوم، نقش چین به‌ویژه پالایشگاه‌های مستقل (تی‌پات‌ها) تعیین‌کننده است. این بازیگران کوچک‌تر، برخلاف شرکت‌های بزرگ، حساسیت بیشتری به قیمت دارند تا ریسک سیاسی. به همین دلیل، نفت ارزان‌تر ایران برای آن‌ها یک مزیت اقتصادی است که بخشی از ریسک تحریم را جبران می‌کند. نتیجه این وضعیت، شکل‌گیری یک بازار خاکستری پایدار است که در آن تحریم وجود دارد اما الزاماً به توقف خرید منجر نمی‌شود.

در گام سوم، باید به یک تغییر مهم در ماهیت تحریم‌ها اشاره کرد: تحریم‌ها دیگر «یک شوک کوتاه‌مدت» نیستند، بلکه به یک «هزینه پایدار عملیاتی» تبدیل شده‌اند. شبکه‌های فروش و انتقال نفت، خود را با این هزینه تطبیق داده‌اند؛ به‌طوری که بیمه، حمل‌ونقل، جابه‌جایی مالی و حتی مالکیت کشتی‌ها در قالب ساختارهای چندلایه بازطراحی شده است.

در چنین شرایطی، افزایش تعداد تحریم‌ها لزوماً به معنای افزایش اثرگذاری نیست. در واقع، هرچه شبکه هدف پیچیده‌تر و پراکنده‌تر شود، اثر تحریم از «قطع‌کننده جریان» به «کندکننده جریان» تغییر می‌کند.

اما این تصویر یک روی دیگر هم دارد که نباید نادیده گرفته شود: ثبات ظاهری صادرات لزوماً به معنای ثبات درآمد نیست. تخفیف‌های سنگین، هزینه‌های واسطه‌گری و ریسک‌های انتقال، بخش قابل توجهی از ارزش واقعی نفت را کاهش می‌دهد. بنابراین حتی در صورت حفظ حجم صادرات، کیفیت درآمد نفتی در سطح پایین‌تری قرار می‌گیرد.

فشار حداکثری وارد مرحله فرسایشی شده است. تحریم‌ها همچنان هزینه‌زا هستند، اما دیگر توان ایجاد انسداد کامل ندارند. در مقابل، ساختار صادرات نفت ایران نیز به سمت انعطاف‌پذیری بالا، غیرشفافیت بیشتر و وابستگی به بازارهای خاکستری حرکت کرده است. نتیجه این تقابل، نه «قطع جریان»، بلکه شکل‌گیری یک تعادل ناپایدار بین فشار خارجی و سازگاری داخلی است.