اصفهان سال‌هاست که زیر فشار ترکیبی کم‌نظیر از خشکسالی، بارگذاری تاریخی، فرونشست، کاهش شدید ورودی‌ها و برداشت‌های ناگزیر از آب زیرزمینی به مرحله‌ای رسیده که دیگر با صرفه‌جویی یا اصلاح شبکه نمی‌توان بقای آب شرب آن را تضمین کرد. اکنون که صنایع بزرگ از زاینده‌رود جدا شده و آب خود را از دریا تأمین می‌کنند، تنها پرسش باقی‌مانده این است: آیا برای شرب و بهداشت ۵ میلیون نفر، جایگزینی پایدار وجود دارد جز انتقال آب ماندگان؟

عاطفه علیان؛
بحران آب اصفهان امروز دیگر محدود به یک مشکل فنی یا مدیریتی نیست؛ این بحران در حال تبدیل شدن به تهدیدی برای امنیت اجتماعی و زیست‌محیطی منطقه است. حوضه زاینده‌رود طی دهه‌های گذشته زیر فشار انباشته‌ای از تغییرات اقلیمی، رشد جمعیت، بارگذاری‌های تاریخی و انتقال‌های بین‌حوضه‌ای قرار گرفته و نتیجه آن، خشکی رودخانه، افت بی‌سابقه آبخوان‌ها و فرونشست‌های خطرناک شهری است.

بر اساس گزارش‌های رسمی، اصفهان تقریباً همه ابزارهای معمول مدیریت مصرف را تا نهایت ظرفیت اجرا کرده است. امروز سرانه مصرف آب شرب در این استان حدود ۱۵ درصد کمتر از میانگین کشور است و هدررفت شبکه فقط ۱۷/۷ درصد است؛ رقمی که تقریباً نصف متوسط ملی (۳۲ درصد) و بسیار پایین‌تر از برخی استان‌ها با ۵۰ درصد هدررفت است. به بیان ساده، دیگر چیزی برای کم‌کردن باقی نمانده و شهر سال‌هاست که روی حداقل فنی اداره می‌شود.

اما با وجود این عملکرد، کمبود آب شرب همچنان پابرجاست و اصفهان ناچار شده بخشی از نیاز خود را از آب زیرزمینی و بخشی دیگر را از حقابه محیط‌زیست تأمین کند؛ این همان نقطه‌ای است که خطرات بزرگ آغاز می‌شود. برداشت از آبخوان‌ها فرونشست زمین را تشدید می‌کند و استفاده از حقابه محیط‌زیست چرخه طبیعی زاینده‌رود را مختل می‌سازد. ادامه این روند یعنی مصرف امروز به قیمت نابودی فردا.

در این میان، یکی از تحولات اساسی سال‌های اخیر که کمتر درباره آن اطلاع‌رسانی شده، قطع وابستگی صنایع بزرگ اصفهان از منابع آب داخلی است. با اجرای پروژه عظیم انتقال آب دریا — پروژه‌ای با حدود ۱۲۰۰ کیلومتر مسیر که طراحی شناور آن توسط فولاد مبارکه باعث حذف ۵ ایستگاه پمپاژ و صرفه‌جویی ۸۰ مگاوات انرژی شده — اکنون پالایشگاه، صنایع شیمیایی و فولاد مبارکه همگی آب مورد نیاز خود را از دریا تأمین می‌کنند و در عمل، سهم صنعتی از زاینده‌رود به صفر نزدیک می‌شود. این یعنی ماندگان پروژه توسعه صنعت نیست؛ پروژه تأمین امنیت شرب است.

در چنین شرایطی، سد و خط انتقال ماندگان وارد صحنه می‌شود. این طرح شامل احداث سدی نسبتاً کوچک با مخزن ۱۵۰ میلیون مترمکعب روی رودخانه ماربر و انتقال حدود ۲۵۰ میلیون مترمکعب آب برای شرب اصفهان است؛ افزون بر آن، ۳۰ میلیون مترمکعب نیز برای شرب شهرهای مبدأ در نظر گرفته شده است. نکته مهم اینکه مخزن سد تا حد زیادی شامل اراضی کشاورزی و مستثنیات است و داخل منطقه بکر دنا قرار ندارد؛ بنابراین برخلاف نگرانی‌های عمومی، اثرات بلندمدت و غیرقابل‌بازگشت بر اکوسیستم منطقه بسیار محدود و قابل مدیریت است.

از سوی دیگر، ادعاهایی مانند «افزایش دمای منطقه و ذوب برف‌های دنا» هیچ پشتوانه علمی ندارند و حتی مسئولان محلی نیز این موارد را تأیید نمی‌کنند. ذوب زودهنگام برف‌ها محصول مستقیم گرمایش جهانی است، نه احداث یک سد کوچک.

نکته تعیین‌کننده دیگر مربوط به حوضه کارون است. بر اساس سهم‌بندی وزارت نیرو، پروژه ماندگان برداشت جدیدی ایجاد نمی‌کند و در چارچوب همان سهم تاریخی اصفهان انجام می‌شود؛ سهمی که با وجود تولید بیش از ۲/۵ میلیارد مترمکعب آب کارون در این استان، بسیار کمتر از ظرفیت تولیدی تعیین شده است. بنابراین اگر امروز کارون با کم‌آبی مواجه است، علت آن برداشت‌های فراتر از سهم در سایر بخش‌های حوضه است، نه پروژه‌ای مانند ماندگان.

در مجموع، وقتی همه اجزا را کنار هم قرار دهیم تصویر روشن می‌شود:

راهکارهای کلاسیک مدیریت مصرف به سقف رسیده‌اند؛

صنعت اصفهان وابستگی خود را از منابع داخلی قطع کرده است؛

برداشت از آبخوان‌ها اصفهان را به مرز فروپاشی ژئوتکنیکی رسانده؛

و حوضه زاینده‌رود بدون یک منبع پایدار جدید قادر به تأمین شرب و محیط‌زیست نیست.

در چنین نقطه‌ای، ماندگان نه یک انتخاب سلیقه‌ای، بلکه تنها مسیر باقی‌مانده برای جلوگیری از فروپاشی آبی اصفهان است. این پروژه می‌تواند برداشت از آب زیرزمینی را کاهش دهد، حقابه محیط‌زیست را بازیابی کند و امنیت آبی میلیون‌ها نفر را تضمین نماید.

اگر این تصویر یک‌جا و شفاف به مردم و جوامع محلی ارائه شود، بخش بزرگی از سوءبرداشت‌ها و حساسیت‌ها کاهش خواهد یافت؛ زیرا آنچه امروز اصفهان نیاز دارد، نه پروژه‌های بزرگ‌تر، بلکه تأمین پایدار آب شرب با کمترین مداخله و بیشترین بازده است — نقشی که ماندگان دقیقاً برای آن تعریف شده است.