به گزارش نویدصنعت نیوز- مدیرکل مدیریت بحران استانداری اصفهان از تدوین سناریوی عملیاتی پیشگیری و کنترل حوادث ناشی از بارش‌های حدی و سیلاب‌های محلی خبر داد و تأکید کرد: دستگاه‌های اجرایی استان باید پیش از آغاز فصل بارش، طرح‌های کاهش خطر را تکمیل و زیرساخت‌های حساس را در برابر پیامدهای احتمالی تقویت کنند.

پدیده اقلیمی «ال‌نینو» در سال ۲۰۲۶ بار دیگر به یکی از مهم‌ترین متغیرهای مؤثر بر چشم‌انداز آب‌وهوایی جهان تبدیل شده است. بر اساس تازه‌ترین داده‌های مراکز معتبر اقلیمی، ال‌نینو در اقیانوس آرام استوایی در حال تقویت است و پیش‌بینی‌ها از تداوم آن تا اوایل سال ۲۰۲۷ حکایت دارد. مؤسسه تحقیقات آب و اقلیم دانشگاه کلمبیا در گزارش ژوئیه ۲۰۲۶، افزایش محسوس دمای سطح آب در منطقه نی‌نیو ۳.۴ را ثبت کرده و مدل‌های آن از احتمال بسیار بالای تداوم یک ال‌نینوی قوی خبر می‌دهند.

مرکز پیش‌بینی اقلیم آمریکا نیز در آخرین ارزیابی خود اعلام کرده است که ال‌نینو در حال تقویت است و احتمال وقوع یک ال‌نینوی «بسیار قوی» در دوره اکتبر تا دسامبر ۲۰۲۶ به ۸۱ درصد رسیده است؛ با این حال، این مرکز تأکید می‌کند که حتی ال‌نینوهای بسیار قوی نیز در همه مناطق جهان پیامد یکسانی ندارند و شدت اثرات منطقه‌ای باید بر اساس الگوهای جوی و پیش‌بینی‌های فصلی ارزیابی شود.

در چنین شرایطی، استان اصفهان به دلیل قرار گرفتن در منطقه خشک و نیمه‌خشک کشور و وجود شبکه گسترده رودخانه‌ها، مسیل‌ها، آبراهه‌ها و زیرساخت‌های شهری و روستایی، نیازمند آمادگی پیشگیرانه در برابر تغییرات احتمالی الگوی بارش است.

هشدار مدیریت بحران اصفهان؛ بارش حدی را باید جدی گرفت

منصور شیشه‌فروش، مدیرکل مدیریت بحران استانداری اصفهان، با تشریح آثار محتمل پدیده ال‌نینو بر افزایش بارش‌های حدی از مهرماه، به‌ویژه در مناطق غرب و جنوب استان، اعلام کرد که سناریوی عملیاتی پیشگیری و کنترل حوادث ناشی از بارش‌های حدی و سیلاب‌های محلی تدوین شده و وظایف دستگاه‌های اجرایی مرتبط در جلسه ستاد مدیریت بحران استان تعیین و ابلاغ شده است.

به گفته وی، هدف اصلی این برنامه، پیشگیری از تبدیل بارش‌های شدید و کوتاه‌مدت به بحران‌های محلی و کاهش آسیب‌پذیری زیرساخت‌ها، راه‌ها، پل‌ها، شبکه‌های آب و انرژی، مناطق مسکونی، کشاورزی و دامداری است.

شیشه‌فروش تأکید کرده است که اقدامات پیشگیرانه نباید به زمان وقوع بارندگی موکول شود و دستگاه‌های مسئول باید از هم‌اکنون نسبت به تکمیل طرح‌های کاهش خطر و رفع نقاط حادثه‌خیز اقدام کنند.

اولویت نخست؛ مسیل‌ها، آبراهه‌ها و دهانه پل‌ها

یکی از محورهای اصلی برنامه مدیریت بحران استان، پایش مستمر مسیل‌ها و آبراهه‌ها و جلوگیری از انسداد مسیر عبور روان‌آب‌ها است.

بر این اساس، دستگاه‌های مسئول مکلف شده‌اند نسبت به شناسایی و رفع موانع موجود در مسیر رودخانه‌ها و مسیل‌ها اقدام کرده و با تخلیه نخاله، ضایعات و سایر عوامل انسداددهنده از دهانه پل‌ها و مسیر آبراهه‌ها، ظرفیت عبور روان‌آب را افزایش دهند.

همچنین بر رعایت حریم و بستر رودخانه‌ها و آزادسازی تصرفات غیرمجاز تأکید شده است؛ موضوعی که در زمان بارش‌های حدی می‌تواند نقش تعیین‌کننده‌ای در جلوگیری از خسارت‌های جانی و مالی داشته باشد.

اصلاح پل‌ها و سازه‌های پرخطر

یکی دیگر از محورهای مورد تأکید مدیریت بحران، شناسایی و اصلاح پل‌ها و سازه‌های تقاطعی فاقد ظرفیت کافی برای عبور روان‌آب است.

ادارات راهداری، شهرداری‌ها، بنیاد مسکن، دهیاری‌ها، شرکت آب منطقه‌ای و سایر دستگاه‌های مرتبط موظف شده‌اند نقاط پرخطر را شناسایی و اقدامات لازم برای افزایش ظرفیت آب‌گذری آنها را در دستور کار قرار دهند.

این موضوع از آن جهت اهمیت دارد که در بسیاری از حوادث ناشی از بارش‌های رگباری، شدت بارندگی به‌تنهایی عامل اصلی خسارت نیست؛ بلکه انسداد مسیر جریان آب، ظرفیت ناکافی پل‌ها و سازه‌های تقاطعی و ساخت‌وساز در مسیر آبراهه‌ها می‌تواند یک بارش کوتاه‌مدت را به سیلاب مخرب تبدیل کند.

آبخیزداری؛ سرمایه‌گذاری برای کاهش خسارت

مدیریت بحران استان در کنار اقدامات فوری، بر راهکارهای سازه‌ای و طبیعت‌محور کنترل سیلاب نیز تأکید دارد.

به گفته شیشه‌فروش، تاکنون مطالعات تفصیلی آبخیزداری در ۴ میلیون و ۷۰۰ هزار هکتار از اراضی مستعد و خطرپذیر استان انجام شده و در ۳ میلیون و ۷۰۰ هزار هکتار نیز طرح‌های آبخیزداری و پخش سیلاب اجرا شده است.

با این حال، برای تکمیل مطالعات در ۲ میلیون و ۲۰۰ هزار هکتار از اراضی اولویت‌دار و اجرای طرح‌های مطالعه‌شده در حدود یک میلیون هکتار از مناطق سیل‌خیز، تأمین اعتبارات ملی ضروری اعلام شده است.

از نگاه مدیریت بحران، آبخیزداری تنها یک اقدام برای کنترل سیلاب نیست؛ بلکه همزمان می‌تواند به کنترل روان‌آب، تغذیه سفره‌های آب زیرزمینی، حفاظت از خاک، کاهش فرسایش، کنترل کانون‌های گردوغبار و کاهش برخی پیامدهای مرتبط با فرونشست زمین کمک کند.

شیشه‌فروش اعتبار مورد نیاز مرحله نخست اجرای بخشی از طرح‌های اولویت‌دار را هزار میلیارد تومان اعلام کرده و بر ضرورت تأمین آن از سوی مراجع ملی تأکید کرده است.

اصفهان؛ شبکه‌ای گسترده از رودخانه‌ها و مسیل‌ها

ابعاد مسئله در اصفهان زمانی روشن‌تر می‌شود که گستردگی شبکه آبراهه‌های استان مورد توجه قرار گیرد.

بر اساس اطلاعات ارائه‌شده در جلسه مدیریت بحران، استان اصفهان دارای ۱۵۰ رشته رودخانه و مسیل با مجموع طول حدود ۴۹۸۰ کیلومتر و همچنین ۸۴ رشته رودخانه فصلی با مجموع طول ۳۱۹۱ کیلومتر است.

این گستردگی، مدیریت سیلاب را از یک موضوع صرفاً محلی خارج کرده و به یک مسئله چندبخشی تبدیل می‌کند که نیازمند هماهنگی میان مدیریت بحران، آب منطقه‌ای، منابع طبیعی، راهداری، شهرداری‌ها، بنیاد مسکن، جهاد کشاورزی، شرکت شهرک‌های صنعتی، هلال‌احمر و سایر دستگاه‌های مسئول است.

بر همین اساس، تأمین اعتبارات مورد نیاز برای ساماندهی، لایروبی و اجرای طرح‌های کاهش خطر در مسیل‌های پرخطر و اولویت‌دار استان مورد تأکید قرار گرفته است.

ساماندهی رودخانه‌ها و آزادسازی حریم

در بخش دیگری از برنامه، شرکت آب منطقه‌ای اصفهان مکلف شده است مطالعات و اجرای طرح‌های ساماندهی رودخانه‌های اولویت‌دار را در بازه‌های پرخطر دنبال کند و برای تأمین منابع مالی مورد نیاز از وزارت نیرو اقدام کند.

همچنین افزایش تیم‌های گشت و نظارت، شناسایی تصرفات در حریم رودخانه‌ها و برخورد قانونی با تخلفات از دیگر محورهای مصوب اعلام شده است.

بر اساس گزارش ارائه‌شده در جلسه، طی دو سال اخیر با اعتباری بالغ بر ۳۵۰ میلیارد تومان، عملیات دیواره‌سازی و ساماندهی حدود ۷ کیلومتر از مسیر رودخانه‌های پرخطر، لایروبی ۵۰ کیلومتر رودخانه، مطالعات مرحله اول و دوم ساماندهی ۴۱۰ کیلومتر از رودخانه‌ها و آزادسازی ۲۰ هکتار از اراضی داخل حریم و بستر رودخانه‌ها در استان در حال اجرا یا تکمیل بوده است.

شهرداری‌ها و مدیریت روان‌آب‌های شهری

در مناطق شهری، یکی از مهم‌ترین مسئولیت‌ها متوجه شهرداری‌هاست.

تکمیل طرح‌های جمع‌آوری و هدایت آب‌های سطحی، اصلاح نقاط حادثه‌خیز، پاکسازی مسیر آبراهه‌ها و آماده‌سازی تجهیزات کنترل سیلاب از جمله اقداماتی است که باید پیش از آغاز بارش‌های پاییزی انجام شود.

همچنین مقرر شده است اقلام و تجهیزات امدادی مورد نیاز در مناطق اولویت‌دار دپو شود تا در صورت وقوع بارش‌های شدید و سیلاب‌های محلی، زمان واکنش دستگاه‌های امدادی کاهش یابد.

حفاظت از زیرساخت‌ها؛ از آب و برق تا راه و کشاورزی

در سناریوی تدوین‌شده مدیریت بحران، حفاظت از زیرساخت‌های حیاتی نیز جایگاه ویژه‌ای دارد.

شبکه‌های آب، برق و گاز، خطوط انتقال انرژی، راه‌ها و پل‌ها، اماکن مسکونی شهرها و روستاهای در معرض خطر و همچنین زیرساخت‌های کشاورزی، دامداری و عشایری باید در برابر آثار احتمالی بارندگی‌های شدید ایمن‌سازی شوند.

این رویکرد نشان می‌دهد که مواجهه با ال‌نینو صرفاً یک موضوع هواشناسی نیست؛ بلکه در صورت وقوع بارش‌های حدی، می‌تواند به مسئله‌ای برای تاب‌آوری زیرساختی، مدیریت شهری، حمل‌ونقل، کشاورزی و امنیت خدمات حیاتی تبدیل شود.

آیا ال‌نینو الزاماً به معنای پاییز پربارش ایران است؟

با وجود تقویت سیگنال ال‌نینو، نمی‌توان از هم‌اکنون با قطعیت اعلام کرد که تمام نقاط ایران یا استان اصفهان پاییزی پربارش خواهند داشت.

ال‌نینو یک الگوی بزرگ‌مقیاس اقیانوسی ـ جوی است و اثر آن بر ایران از طریق برهم‌کنش چندین سامانه اقلیمی و جوی شکل می‌گیرد. بنابراین، شدت ال‌نینو به‌تنهایی تعیین‌کننده میزان بارش اصفهان نیست.

حتی در پیش‌بینی‌های معتبر جهانی نیز تأکید شده است که یک ال‌نینوی قوی می‌تواند احتمال برخی الگوهای اقلیمی را افزایش دهد، اما به معنای تحقق قطعی یک سناریوی واحد در تمام مناطق نیست.

از این منظر، تفاوت میان «پیش‌بینی» و «قطعیت» اهمیت اساسی دارد. پیش‌بینی‌های فصلی باید در طول ماه‌های آینده به‌صورت مستمر به‌روزرسانی شوند و تصمیم‌های اجرایی استان نیز باید بر مبنای سناریوهای احتمالی و اصل پیشگیری اتخاذ شود.

رویکرد اصفهان؛ «پیشگیری قبل از بارش»

آنچه از برنامه اعلام‌شده مدیریت بحران استان اصفهان برمی‌آید، حرکت از مدیریت واکنشی بحران به سمت مدیریت پیشگیرانه ریسک است؛ یعنی به جای آنکه اقدامات اصلی پس از وقوع سیلاب آغاز شود، نقاط ضعف شبکه آبراهه‌ها، پل‌ها، زیرساخت‌ها و مناطق پرخطر پیش از شروع بارش شناسایی و اصلاح شوند.

پیام اصلی شیشه‌فروش به دستگاه‌های اجرایی استان نیز همین است: بارش شدید را نمی‌توان متوقف کرد، اما می‌توان میزان خسارت ناشی از آن را با آمادگی، پیشگیری و اصلاح زیرساخت‌ها کاهش داد.

در این چارچوب، پایش مسیل‌ها، آزادسازی حریم رودخانه‌ها، لایروبی، اصلاح پل‌های پرخطر، تکمیل طرح‌های آبخیزداری، توسعه شبکه هدایت آب‌های سطحی، تقویت تجهیزات امدادی و حفاظت از زیرساخت‌های حیاتی باید پیش از آغاز فصل بارش به نتیجه برسد.

ال‌نینوی ۲۰۲۶ اکنون دیگر صرفاً یک احتمال دوردست اقلیمی نیست؛ داده‌های مراکز معتبر بین‌المللی از شکل‌گیری و تقویت آن حکایت دارند و NOAA احتمال وقوع یک ال‌نینوی بسیار قوی در پاییز را بالا ارزیابی کرده است.

با این حال، برای اصفهان مهم‌تر از گرفتار شدن در تیترهایی مانند «سوپر ال‌نینو» یا پیش‌بینی قطعی ترسالی، آمادگی برای سناریوی بارش‌های حدی است.

استان اصفهان اکنون با یک شبکه گسترده رودخانه‌ها و مسیل‌ها، زیرساخت‌های متعدد و مناطق شهری، روستایی و کشاورزی مواجه است. از این رو، تصمیم مدیریت بحران استان برای تعیین تکالیف دستگاه‌های اجرایی، تکمیل طرح‌های کاهش خطر و آماده‌سازی نقاط پرخطر، در واقع اقدامی برای افزایش تاب‌آوری استان در برابر یک فصل بارشی با عدم‌قطعیت بالاست.

در چنین شرایطی، بهترین راهبرد نه انتظار برای وقوع سیلاب، بلکه آماده‌سازی پیش از نخستین بارش سنگین پاییز است.