به گزارش نویدصنعت نیوز، اظهارات انتقادی رئیس کمیسیون حمل‌ونقل و لجستیک اتاق بازرگانی ایران، پرده از دو چالش ساختاری در معماری تجارت خارجی کشور برداشت. تمرکز بیش از حد بر امارات متحده عربی به عنوان هاب اصلی تأمین کالا و همچنین انحراف کارکردی مناطق آزاد، دو پاشنه آشیل اقتصاد ایران هستند که در بزنگاه‌های امنیتی و اقتصادی، آسیب‌پذیری خود را نشان داده‌اند. این گزارش به واکاوی این دو چالش بر اساس هشدارهای بخش خصوصی می‌پردازد.

اقتصاد ایران در دهه‌های گذشته، به دلایل مختلف از جمله تحریم‌ها و ضعف زیرساخت‌های ترانزیتی داخلی، بخش عمده‌ای از جریان تأمین کالای خود را به بنادر کشورهای حاشیه خلیج فارس گره زده است. این وابستگی در زمان بروز تنش‌های ژئوپلیتیک، زنجیره تأمین کشور را به‌شدت شکننده می‌کند.
رئیس کمیسیون حمل‌ونقل اتاق ایران، این خطای استراتژیک را با صراحت مورد نقد قرار داده و می‌گوید:
«تمام تمرکز تجاری ما در دبی و بندر جبل‌علی بود و این به معنای قرار دادن تمام گردوها در یک صندوق بود. جنگ تلنگری بود که تمام تمرکز را تنها بر جنوب یا دبی نگذاریم.»

تحلیل پیامدها:
* آسیب‌پذیری در برابر شوک‌های خارجی: وابستگی ترانزیتی به یک نقطه خاص (جبل‌علی)، باعث می‌شود هرگونه ناامنی در خلیج فارس، مستقیماً امنیت غذایی و صنعتی ایران را تهدید کند.
* تحمیل هزینه‌های مازاد: استفاده از دبی به عنوان واسطه صادرات مجدد (Re-export)، هزینه‌های مضاعفی را به مصرف‌کننده و تولیدکننده ایرانی تحمیل می‌کند.
* ضرورت مسیرهای جایگزین: این تلنگر نشان می‌دهد که ایران باید با فوریت، توسعه کریدور شمال-جنوب، بنادر اقیانوسی (مانند چابهار) و مرزهای زمینی شرقی و شمالی را در دستور کار قرار دهد.
۲. آسیب‌شناسی مناطق آزاد؛ از موتور صادرات تا پارکینگ خودرو
مناطق آزاد تجاری-صنعتی در تئوری‌های توسعه اقتصادی، با هدف تسهیل قوانین برای جذب سرمایه خارجی (FDI)، انتقال فناوری و جهش صادرات غیرنفتی پایه‌گذاری می‌شوند. اما در اقتصاد ایران، این مناطق دچار یک «استحاله کارکردی» جدی شده‌اند.
رئیس کمیسیون حمل‌ونقل اتاق ایران در توصیف این انحراف عملکردی صراحتاً تأکید می‌کند:
«مناطق آزاد، به جای ایفای نقش در جذب سرمایه و توسعه صادرات، عملاً به محلی برای واردات خودروهای سواری تبدیل شده‌اند.»

* تخلیه منابع ارزی: تبدیل شدن مناطق آزاد به دروازه واردات کالاهای مصرفی و خودرو، به جای ارزآوری، باعث خروج ارز از چرخه اقتصاد مولد کشور شده است.
* رقابت مخرب با تولید داخل: استفاده از معافیت‌های گمرکی این مناطق برای واردات، شرایط نابرابری را برای تولیدکنندگان داخلی ایجاد کرده و انگیزه سرمایه‌گذاری صنعتی را کاهش می‌دهد.
* توسعه رانتی به جای توسعه زیرساختی: امتیازات مناطق آزاد به جای توسعه لجستیک بین‌المللی، به سمت فعالیت‌های دلالی سوق پیدا کرده است.
۳. راهبردهای گذار از وضعیت فعلی
تلنگر بحران‌های ژئوپلیتیک اخیر نشان می‌دهد که اصلاح نقشه تجاری ایران دیگر یک انتخاب نیست، بلکه یک ضرورت امنیتی-اقتصادی است. برای خروج از این بن‌بست، اقدامات زیر حیاتی است:
* توسعه متوازن کریدورها: انتقال تدریجی ثقل ترانزیتی کشور از خلیج فارس به دریای عمان و اتصال مستقیم به بازارهای اوراسیا و چین بدون نیاز به هاب‌های واسطه‌ای.
* جراحی قوانین مناطق آزاد: مشروط کردن معافیت‌های مالیاتی و گمرکی در مناطق آزاد به میزان «ایجاد ارزش افزوده» و «صادرات واقعی»، و حذف رانت‌های وارداتی غیرضروری.

هشدارهای بخش خصوصی و اتاق بازرگانی باید به عنوان نقطه آغازی برای بازطراحی استراتژی تجاری کشور در نظر گرفته شود. تنوع‌بخشی به شرکای تجاری و خروج از تله دبی، در کنار بازگرداندن مناطق آزاد به ریل اصلی تولید، پیش‌شرط‌های اساسی برای دستیابی به تاب‌آوری اقتصادی در خاورمیانه پرالتهاب امروز هستند.