یادداشت: عاطفه علیان

مس در حال تبدیل شدن به «فلز راهبردی قرن بیست‌ویکم» است؛ فلزی که نقش آن در انتقال انرژی، خودروهای برقی و صنایع سبز، مشابه نقشی است که نفت در قرن بیستم ایفا کرد. ایران با داشتن ذخایر عظیم مس، شانس آن را دارد که از یک صادرکننده مواد خام به بازیگری اثرگذار در زنجیره جهانی این فلز استراتژیک بدل شود. اما این مسیر تنها زمانی طی خواهد شد که خام‌فروشی کنار گذاشته شود و توسعه صنایع پایین‌دستی و فناوری‌محور در اولویت قرار گیرد.

جایگاه ایران در ذخایر جهانی

ایران از نظر ذخایر مس جزو ۱۰ کشور نخست جهان است. معادن بزرگی همچون سرچشمه کرمان و سونگون آذربایجان شرقی، ظرفیتی بی‌بدیل برای رشد این صنعت در اختیار کشور قرار داده‌اند. با این حال، فاصله بین میزان ذخایر و حجم واقعی تولید نشان می‌دهد که بخش بزرگی از این ظرفیت همچنان بالفعل نشده است.

شکاف میان ظرفیت و تولید

اگرچه ذخایر ایران قابل توجه است، اما بهره‌برداری موجود متناسب با این پتانسیل نیست. زیرساخت‌های ناکافی، کمبود سرمایه‌گذاری خارجی و محدودیت‌های فناوری باعث شده‌اند که بخشی از ذخایر غنی کشور بدون بهره‌برداری بهینه باقی بماند. پر کردن این شکاف می‌تواند ایران را به یکی از قطب‌های اصلی مس جهان تبدیل کند.

سهم اندک در اقتصاد ملی

سهم صنعت مس در تولید ناخالص داخلی ایران همچنان محدود است. این در حالی است که در کشورهای پیشرو، توسعه صنایع معدنی و فلزات اساسی یکی از ستون‌های اصلی رشد اقتصادی و اشتغال پایدار محسوب می‌شود. افزایش این سهم نیازمند سیاست‌گذاری هوشمندانه برای عبور از خام‌فروشی و حرکت به سمت صنایع با ارزش افزوده بالا است.

مس و تحولات جهانی

در سطح جهانی، مس به‌ویژه در صنایع نوظهور نقش کلیدی دارد. توسعه انرژی‌های تجدیدپذیر، زیرساخت‌های برق‌رسانی و گسترش خودروهای برقی، تقاضای بی‌سابقه‌ای برای مس ایجاد کرده است. تنها یک خودروی برقی بیش از چهار برابر یک خودروی معمولی مس مصرف می‌کند. این روند نشان می‌دهد که تقاضای جهانی برای مس طی دهه آینده رشدی شتابان خواهد داشت.

فرصت‌های صادراتی ایران

با توجه به نزدیکی ایران به بازارهای پرتقاضای شرق آسیا همچون چین، هند و کره جنوبی، امکان بهره‌گیری از فرصت‌های صادراتی به‌خوبی وجود دارد. اما صادرات کنسانتره یا کاتد به‌تنهایی کافی نیست. آنچه اهمیت دارد، حضور ایران در زنجیره ارزش جهانی و تبدیل شدن به تولیدکننده محصولات مسی با فناوری بالا است.

خام‌فروشی؛ تهدید اصلی

تجربه کشورهایی نظیر شیلی نشان می‌دهد که تمرکز صرف بر صادرات کنسانتره، موجب انتقال ارزش افزوده به کشورهای واردکننده می‌شود. اگر ایران نیز به همین مسیر اکتفا کند، فرصت تاریخی خود را از دست خواهد داد و نقش آن به تأمین‌کننده مواد خام تقلیل خواهد یافت.

صنایع پایین‌دستی؛ کلید ارزش افزوده

بخش عمده ارزش افزوده مس در صنایع پایین‌دستی پیشرفته نهفته است؛ از تولید سیم و کابل باکیفیت تا تجهیزات الکترونیکی، قطعات خودروهای برقی و صنایع مخابراتی. توسعه این صنایع می‌تواند ارزش هر تن مس را چندین برابر کند و جایگاه ایران را از صادرکننده خام به بازیگر فناوری‌محور ارتقا دهد.

ضرورت سرمایه‌گذاری در فناوری

برای تحقق این هدف، سرمایه‌گذاری در فناوری‌های نوین استخراج، ذوب، پالایش و بازیافت ضروری است. همچنین پیوند میان صنعت و دانشگاه و حمایت از شرکت‌های دانش‌بنیان می‌تواند موتور محرک ایجاد ارزش افزوده در این بخش باشد.

نگاه ژئوپولیتیکی به مس

مس تنها یک کالای اقتصادی نیست؛ بلکه به یک عامل ژئوپولیتیکی در جهان آینده تبدیل خواهد شد. کشورهایی که منابع بزرگ مس دارند، می‌توانند در زنجیره جهانی انرژی‌های سبز و صنایع پیشرفته نقش تعیین‌کننده‌ای ایفا کنند. ایران با موقعیت ژئوپولیتیکی ویژه و دسترسی به آب‌های آزاد، می‌تواند به هاب صادراتی مس در منطقه بدل شود.

جمع‌بندی

صنعت مس ایران در برابر یک انتخاب سرنوشت‌ساز قرار دارد. یا همچنان به مسیر خام‌فروشی ادامه دهد و بخش اعظم ارزش افزوده را به کشورهای دیگر واگذار کند، یا با سرمایه‌گذاری در فناوری، توسعه صنایع پایین‌دستی و حضور فعال در بازارهای جهانی، به قدرتی اثرگذار در زنجیره جهانی مس تبدیل شود.

فرصت تاریخی در برابر ایران است. مس می‌تواند همان نقشی را در اقتصاد آینده ایفا کند که نفت در قرن بیستم داشت؛ اما تحقق این رؤیا تنها در سایه دوراندیشی، سیاست‌گذاری هوشمند و عبور از خام‌فروشی امکان‌پذیر خواهد بود.