یادداشت: عاطفه علیان

سال ۱۴۰۳ برای صنعت فولاد ایران سالی بود پر از رکوردهای کمی و در عین حال انباشته از پرسش‌های کیفی. مرز تولید سی میلیون تن فولاد خام شکسته شد، ایران همچنان در میان ده قدرت بزرگ فولادی جهان باقی ماند، اما ترکیب تولید و جهت‌گیری بازارها نشان می‌دهد که این صنعت همچنان در حصار خام‌فروشی و تمرکز بیش از حد بر نیازهای سنتی قرار دارد. اکنون و در آغاز ۱۴۰۴، مرور داده‌های چهارماهه نخست امسال و نوسانات بازار جهانی، بیش از هر زمان دیگری ضرورت تغییر رویکرد و حرکت به سمت ارزش افزوده بالاتر را برجسته می‌سازد.

تولید بیش از ۳۰ میلیون و ۲۸۵ هزار تن فولاد خام در سال گذشته، دستاوردی است که در نگاه نخست نشانه قدرت و ظرفیت بالای ایران است. اما وقتی جزئیات این تولید بررسی می‌شود، تصویر متفاوتی به دست می‌آید: ۱۹ میلیون و ۵۲ هزار تن یعنی حدود ۶۳ درصد کل فولاد خام، به شکل بیلت و بلوم تولید شده است؛ محصولاتی که سرنوشت‌شان در بازار ساخت‌وساز رقم می‌خورد و نهایتاً به میلگرد، تیرآهن، نبشی و پروفیل تبدیل می‌شوند. در مقابل، تنها ۱۱ میلیون و ۲۳۳ هزار تن معادل ۳۰ درصد تولید به اسلب یا تختال اختصاص داشته که خوراک صنایع ورق و زیربخش‌های پیشرفته‌تر مثل خودروسازی و لوازم خانگی است. همین نسبت‌ها خود گویای آن است که فولاد ایران هنوز به‌جای حرکت به سوی صنایع با فناوری بالاتر، عمدتاً بر ستون‌های بازار سنتی ساختمان ایستاده است.

از مجموع فولاد خام تولیدی، ۲۱ میلیون و ۵۸۵ هزار تن به محصول نهایی تبدیل شده که نزدیک به ۷۰ درصد کل تولید را شامل می‌شود. اگرچه این عدد به‌ظاهر نشان‌دهنده حرکت به سمت تکمیل زنجیره ارزش است، اما باز هم باید تأکید کرد که سهم مقاطع طویل (۱۲.۵ میلیون تن) بیش از مقاطع تخت (۹.۱ میلیون تن) است؛ یعنی همان چرخه تکراری ساخت‌وساز و زیرساخت، نه توسعه صنایع با ارزش افزوده بیشتر.

نگاهی به داده‌های چهارماهه نخست ۱۴۰۴ نیز گویای چالش‌های ساختاری است. گزارش انجمن تولیدکنندگان فولاد نشان می‌دهد قیمت صادراتی بیلت ایران در این مدت بین ۳۸۰ تا ۴۸۰ دلار نوسان داشته و اسلب نیز تقریباً همین مسیر را طی کرده است. حرکت هم‌زمان قیمت‌های ایران با بازار CIS نشان می‌دهد که فولادسازان ایرانی به‌شدت تابع بازار جهانی‌اند و کوچک‌ترین تغییر در سیاست‌های چین یا نوسان قیمت‌های منطقه‌ای می‌تواند بر درآمد و سودآوری‌شان اثر فوری بگذارد. این یعنی حاشیه امنیت صنعت فولاد ایران شکننده‌تر از آن است که حجم تولید بالای سی میلیون تن بتواند آن را تضمین کند.

نقطه قوت فولاد ایران در این است که تقریباً تمام زنجیره از سنگ‌آهن تا محصول نهایی در داخل کشور وجود دارد و این مزیت کمیابی است. اما نقطه ضعف آن، تمرکز بیش از حد بر تولید بیلت و بلوم و صادرات همین محصولات نیمه‌نهایی است؛ صادراتی که اگرچه ارزآور است، اما به دلیل رقابت شدید و نوسانات دائمی، سودآوری محدودی دارد. این در حالی است که کشورهایی نظیر چین و کره جنوبی با حرکت به سمت تولید فولادهای آلیاژی، ورق‌های سرد، پوشش‌دار و محصولات خاص توانسته‌اند از چرخه خام‌فروشی خارج شوند و جایگاه خود را در بازار جهانی تثبیت کنند.

مسئله انرژی نیز از جمله چالش‌های تعیین‌کننده است. روش تولید در ایران که بر پایه آهن اسفنجی و کوره قوس الکتریکی است، انرژی‌بر محسوب می‌شود. محدودیت‌های فصلی برق و گاز بارها باعث کاهش ظرفیت تولید شده و در آینده نیز می‌تواند ریسک بزرگی ایجاد کند. در جهان، حرکت به سمت فناوری‌های کم‌کربن و فولاد سبز آغاز شده و اگر ایران نتواند در این مسیر سرمایه‌گذاری کند، بازارهای جهانی سخت‌گیر به‌ویژه اروپا به‌تدریج دروازه‌های خود را بر روی فولاد ایرانی خواهند بست.

همه این داده‌ها و تحلیل‌ها نشان می‌دهد که سال ۱۴۰۳ اگرچه از نظر کمیت نقطه اوج تولید فولاد ایران بود، اما از نظر کیفیت و ساختار تولید همچنان با ضعف‌های بنیادی روبه‌رو است. آینده این صنعت در گرو تغییر رویکرد است: از تمرکز بر ساختمان به سمت صنایع پیشرفته، از خام‌فروشی به سوی محصولات با ارزش افزوده بالا، از مصرف انرژی بالا به سمت بهره‌وری و فناوری‌های سبز، و از بازارهای پرریسک دوردست به سمت بازارهای منطقه‌ای با ثبات بیشتر. تنها در این صورت است که فولاد ایران می‌تواند نه فقط در آمار تولید، بلکه در جایگاه واقعی رقابتی جهانی بدرخشد.